Woensdag 11 november 2026: Rolf Huet, filosoof

Wat bedoelen we met de ziel en het zelf? Plato zag in onze onsterfelijke ziel de geest als wagenmenner van de driften en de begeerten, die getemd moesten worden. De ziel, als een ding dat zich onafhankelijk van ons lichaam manifesteert. Daar kon Descartes in meegaan: zijn ik, het zelf, was niet zijn lichaam. 

 

David Hume kon daar niks mee: bij introspectie zag hij geen ziel of geest, alleen een verzameling waarnemingen. Toch ervaren we allemaal dat we iemand zijn en hebben we een beeld van wie we zijn, wat ons zelf inhoudt. En we merken dat we gedachten die bij ons opkomen kunnen uitvoeren. Alsof er een uitvoerend mannetje of vrouwtje in ons brein zit. 

 

De existentialisten laten ons weten dat we ons leven kunnen, maar ook moeten vorm geven om zo onze essentie  te verkrijgen (existentie gaat aan essentie vooraf). De stoicijnse leer houdt ons voor door inzicht in ons gedrag onze emoties te matigen. Met gedragsaanpassingen veranderen we onszelf. In Delphi werd opgeroepen om jezelf te kennen, zodat je daarmee de hoogste vorm van wijsheid ten deel viel. Tineke Beeckmans schreef in 2023 een boek over wie je bent: ‘Ken uzelf’. Het blijft een actueel thema, door de eeuwen heen. In april, de maand van de filosofie was het thema 'ken onszelve'.

 

Maar kan dat eigenlijk wel, jezelf kennen, weten wie, wat of hoe we zijn, ons leven vormgeven door zelfkennis?​ Er zijn immers ook filosofen geweest die net als Hume het bestaan van een zelf afwezen. Davit Parfit maakte daar een speerpunt van zijn leer van, en Thomas Metzinger wijst het bestaan van een zelf af als een nuttige illusie. Het is niet meer dan een cognitieve constructie die handig is. Een concept om de acties van een mens te verklaren volgens Daniel Dennett.

 

Tijdens deze avond neem ik u mee langs een aantal filosofen die onze opvattingen over onze ziel of ons zelf nog steeds beïnvloeden, denk bijvoorbeeld aan het dualisme van Descartes.

Deze inzichten zet ik af tegen neurofysiologisch en psychologisch onderzoek naar de werking van ons brein, meer specifiek van onze zintuigen, de regulatie van emoties en daarmee samenwerkende systemen, bijvoorbeeld in het werk van Wegner, Damasio, Gazzaniga, Le Doux, en Seth. Centraal staat dan de vraag of gedachten en gevoelens tot emoties leiden. Of is juist het omgekeerde het geval?

 

De functionele en ontologische implicaties die uit dit onderzoek komen geven aanleiding om enkele filosofische inzichten uit te dagen die wat mij betreft onder druk komen te staan. De disclaimer hierbij is dat ik uitga van het fysicisme-paradigma, waarmee ik bedoel dat ik uitga van neurofysiologisch processen die bewustzijn tot stand brengen, ook al weet ik niet hoe. Uiteraard is er in filosofische zin nooit een laatste woord wat hierover gezegd kan worden, zodat ik op een geanimeerde discussie reken.

 

​