Woensdag 9 december 2026, Roel Klopstra, filosoof

De open samenleving onder vuur: De actualiteit van Karl Poppers De open samenleving en haar vijanden (1945)
 

Karl Popper wordt in Wenen geboren in een Joods gezin. In 1937 vlucht hij voor het opkomend Nazisme naar Nieuw- Zeeland. Daar zet hij zich aan een grondige studie over de grondslagen van het totalitaire denken. Dit mondt uit in zijn meesterwerk De open samenleving en haar vijanden. Dit boek verschijnt in 1945.
 

Popper is vooral bekend om zijn wetenschapsfilosofie. Voortuitgang in de wetenschap boeken we niet door op zoek te gaan naar bevestiging van onze claims, naar bevestiging van jouw eigen gelijk, maar door actief op zoek te gaan naar tegenvoorbeelden waarbij jouw claim onderuit wordt gehaald: het falsificatiemodel.
 

Het steeds op zoek gaan naar weerlegging van jouw claims vraagt van de wetenschapper een specifieke houding: zekerheden waaraan je wellicht gehecht bent, loslaten, niet naar houvast zoeken, psychologische weerbaarheid.
 

Deze attitude en zijn wetenschapsfilosofische uitgangspunten vertaalt Popper naar het politieke domein. Hij wijst op de aantrekkelijkheid van het tribalisme. In ons zit diep de hang naar het tribalisme: gedeelde overtuigingen, vinden van zekerheid en veiligheid, waarborgen tegen gevaren van buiten, hang naar de geborgenheid van de stam. De totalitaire verleiding, het omarmen van de ‘gesloten samenleving’ vindt zijn basis in het terugverlangen naar dit tribalisme. Zaak is, aldus Popper, om de verleiding van het totalitarisme in een voortdurend gevecht zo goed mogelijk te weerstaan.

​

Tegenover de ‘gesloten samenleving’ plaatst Popper zijn ideaalbeeld van de ‘open samenleving’. Een  ‘open ’samenleving is een manier van samenleven gebaseerd op een democratisch ethos: het besef dat we feilbare mensen zijn. Onze standpunten zijn altijd kritiseerbaar en moeten altijd openstaan voor weerlegging. Een ‘open samenleving‘ staat voor ’vrijheid, tolerantie, rechtvaardigheid, de vrije vergaring van kennis door burgers, hun recht om kennis te verspreiden, de vrije keuze in waarden, overtuigingen, en het nastreven van geluk’.
 

Bij geluk gaat Popper het overigens vooral om het vermijden en minimaliseren van leed. Dit kan voor Popper alleen maar stapsgewijs. Hij plaatst hier de ‘stapsgewijze sociale technologie ‘tegenover de ‘utopische sociale technologie’. Het  najagen van utopieën maakt de kans op vermeerdering van het leed alleen maar groter.
 

In zijn boek ontwikkelt Popper zijn ideeën over de ‘open samenleving’ en hoe we tegendruk kunnen bieden aan de totalitaire neiging in dialoog en in contrast met de ideeën en concepten van vooral Plato, Hegel en Marx.  Deze drie denkers hebben gemeen dat ze het ‘historicisme ‘omarmen. Historicisme houdt in dat de geschiedenis zich noodzakelijkerwijs via wetmatigheden ontwikkelt. Zaak is dan die achterliggende wetten op te sporen en bloot te leggen. Popper is zelf een fundamenteel andere opvatting toegedaan. Hij ziet de geschiedenis als contingent, geschiedenis bestaat bij toevalligheden, onze toekomst is afhankelijk van de keuzes die we nu maken. Het historicisme ziet hij als een belangrijke bron van het kwaad, de totalitaire samenleving. Om die reden besteedt hij een groot deel van zijn boek aan het analyseren van dit het historicistisch denken.
 

Bijna aan het eind van zijn boek komt Popper met zijn beroemde tolerantieparadox:

‘Onbeperkte tolerantie leidt noodzakelijkerwijs tot het verdwijnen van tolerantie. Als we onbeperkte tolerantie zelfs uitbreiden naar degenen die intolerant zijn, als we niet bereid zijn om een tolerante samenleving te verdedigen tegen de aanval van de intoleranten, dan zullen de toleranten worden vernietigd, en tolerantie met hen’.
 

In zijn boek houdt Popper een vurig pleidooi voor een liberale, open, democratische samenleving waarin de rechten van individuen maximaal worden beschermd en waarin individuen gelijk worden behandeld. Popper is en blijft een klassieke liberale denker.

Welke lessen kunnen we nu uit het boek van Popper trekken? Kent onze ‘open?’ samenleving ook nu haar vijanden? En, welke kritische kanttekeningen kunnen we plaatsen bij Poppers concepten van ‘open samenleving’ , democratie en van politiek?

Na eerst de toehoorders meegenomen te hebben in  de kerngedachten van Popper, ga ik vooral aan het eind van mijn lezing aan de hand van deze vragen kritisch reflecteren op het gedachtegoed van Popper.